دل گفته ها

در انتهای کتاب زیبای "نه تر و نه خشک" نوشته هوشنگ مرادی کرمانی، جمله­ای که عنوان این مطلب شده، نوشته شده است. این جمله کوتاه است اما تا بخواهی عمیق است و فلسفه­ساز برای زندگی.

بله، همیشه راه مهمتر است. در همین راه است که تلاش، امید، عشق و هدف جوشش دارد. می­خواهم از این نکته استفاده کنم و چند کلامی در خصوص راه در دوره دکتری بنویسم.

هدف اصلی از تحصیل در دوره دکتری در کشور ما، مانند بسیاری چیزهای دیگر، با کشورهای جهان و به خصوص، کشورهای توسعه یافته متفاوت است. قاعده تحصیل در کشورهای توسعه یافته بر این است که فردی در عالم علم، یک مسئله ذهنی، یک مشکل عملی یا یک دغدغه فکری دارد و برای پاسخ به این ذغدغه ذهنی­اش به تحصیل در دوره دکتری می­پردازد تا شاید پاسخی برای مسئله­اش بیابد. در انتهای دوره نیز یکی از ملاکهای ارزیابی یک دانشجوی دکتری، کمک به رشد علم یا Contribution to knowledge او مورد ارزیابی قرار گرفته و فاکتوری مهم در تائید یا رد دوره دکتری فرد به حساب می­آید. در مورد ایران و وضعیت و کیفیت تحصیل در دوره­های دکتری آن چیزی نمی­گویم؛ زیرا این نوشته هدف دیگری دارد.

همه دانشجویانی که وارد دوره دکتری می­شوند، به تمام کردن آن می­اندیشند. برای همه مهم است که زودتر از دست درس و کلاس خلاص شوند و با دریافت کاغذی به نام مدرک دکتری، کوله­بار خود را کامل کرده و اصطلاحا با دستی پر به شهر و دیار خود برگردند. البته اینکه دانشجوی دکتری قبل از ورود به دوره دکتری در دانشگاه، برنامه مشخص و هدف داشته و مسئله ذهنی و پژوهشی­اش مشخص باشد از ضروریات است و بسیار نیکو و پسندیده که از نقاط قوت چنین دانشجویی به حساب می­آید.

اما نکته­ای که از عنوان مطلب بر می­آید و می­خواهم بر آن تاکید کنم این است که تمامی دستاوردها و لذت دوره دکتری در طی کردن دوره نهفته است نه در مدرکی که ابتیاع می­شود. تصور می­کنم، در کشورهای پیشرفته نیز (البته استثناهایی هم هست) اهمیت مسیر طی شده برای دریافت درجه دکتری به مراتب بیشتر از مدرک یا درجه اعطا شده است. در این مدت است که دانشجو واقعا، دانش می­جوید، هدف تعیین می­کند، جهد می­کند، جوشش می­کند، خلق می­کند و درنهایت تولید می­کند. حتما شما با اساتید زیادی روبه رو شده­اید که تا کنون ده­ها کتاب و مقاله و اثر علمی منتشر کرده­اند. اما همیشه روی یک نقطه کلید کرده و انگار که نقطه اتکا و محور ثقل تمامی فعالیت­های علمی آنان است. آن نقطه، پایان­نامه یا همان رساله دکتری این اساتید است. اگر تا کنون دقت نداشته­اید، از این به بعد متوجه خواهید شد که این اساتید همیشه چنان از پایان­نامه خود صحبت می­کنند، گویی که تنها کار علمی و پژهشی اینها همان رساله است و بس. دلیل این مسئله هم روشن است. همان اهمیتی که مسیر در مقابل رسیدن به مقصد دارد.

در طول دوره تحصیل دکتری است که فرد تلاش می­کند و مسیر را با لذت طی می­کند تا به آبدیدگی لازم برای تبدیل شدن به یک محقق ناب برسد. تحصیل در این دوره بسان فرصت ناب و اُکازیونی است که می­توان و باید خواند، غور و تامل کرد و تا نهایت توان در امور اندیشه کرد و در نهایت لذت تحقیق و تحصیل را چشید. در این دوره است که هر مسئله کوچکی که تا کنون به هیچ روی مدنظر نبوده است، به ایده­ای ناب برای پژوهش تبدیل می­شود. اتفاقی که در دوره­های دیگر کمتر می­افتد. زیرا مسیر خود بهترین راهنما برای رهرو است.

بنابر آنچه گفته شد، لازم است گروه­های محترم و دانشجویان ارجمند دوره­های تحصیلی دکتری کتابداری و اطلاع­رسانی کشور، این اصل مهم را سرلوحه فعالیت­های خود قرار داده و با هف­گذاری و برنامه­ریزی مناسب، لذت در مسیر بودن را بچشند تا لذت به مقصد رسیدن دوچندان و صد چندان شود.

­محسن حاجی­زین­العابدینی[1]